1. Không nên xét nghiệm HIV ngay sau khi quan hệ có nguy cơ

Sau một lần quan hệ tình dục không an toàn, điều đầu tiên nhiều người nghĩ đến là đi xét nghiệm HIV ngay lập tức để giải tỏa lo lắng. Tuy nhiên, HIV không thể được phát hiện ngay sau khi xâm nhập cơ thể.

Các xét nghiệm HIV hiện nay đều cần một khoảng thời gian nhất định để phát hiện virus hoặc các dấu hiệu mà virus tạo ra trong cơ thể. Khoảng thời gian từ lúc phơi nhiễm đến khi xét nghiệm có thể phát hiện được HIV được gọi là "giai đoạn cửa sổ" (window period). Nếu xét nghiệm được thực hiện trong giai đoạn cửa sổ, kết quả âm tính chưa thể khẳng định chắc chắn người đó không nhiễm HIV.

Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), không có xét nghiệm HIV nào có thể phát hiện HIV ngay lập tức sau khi phơi nhiễm. Thời gian phát hiện phụ thuộc vào loại xét nghiệm được sử dụng.

2. Nên làm gì sau khi quan hệ tình dục không an toàn?

Điều quan trọng hơn xét nghiệm trong những giờ đầu sau phơi nhiễm là đánh giá khả năng sử dụng thuốc dự phòng sau phơi nhiễm HIV (PEP). PEP là phác đồ thuốc kháng virus có thể giúp ngăn HIV thiết lập nhiễm trùng trong cơ thể nếu được bắt đầu càng sớm càng tốt và không muộn hơn 72 giờ sau phơi nhiễm.

Các tình huống có thể cần cân nhắc PEP gồm:

Quan hệ tình dục không sử dụng bao cao su với người có HIV hoặc chưa rõ tình trạng HIV.

Bao cao su bị rách hoặc tuột khi quan hệ.

Dùng chung kim tiêm.

Tiếp xúc nghề nghiệp với máu hoặc dịch cơ thể có nguy cơ.

Hiệu quả của PEP giảm nhanh theo thời gian và gần như không còn tác dụng nếu bắt đầu sau 72 giờ kể từ thời điểm phơi nhiễm. Vì vậy, những người vừa trải qua hành vi nguy cơ không nên chờ đợi kết quả xét nghiệm mà cần đến cơ sở y tế để được tư vấn về PEP càng sớm càng tốt.

Sau khi quan hệ tình dục không an toàn cần đến cơ sở y tế để được tư vấn càng sớm càng tốt.

3. Sau quan hệ không an toàn bao lâu thì nên xét nghiệm HIV?

Câu trả lời phụ thuộc vào loại xét nghiệm HIV được thực hiện.

3.1. Xét nghiệm NAT (xét nghiệm tải lượng virus HIV)

Đây là xét nghiệm phát hiện trực tiếp vật liệu di truyền của virus HIV trong máu. Xét nghiệm NAT có thể phát hiện HIV sau khoảng 10–33 ngày kể từ khi phơi nhiễm. Đây là loại xét nghiệm có khả năng phát hiện HIV sớm nhất hiện nay nhưng chi phí cao hơn và thường không được sử dụng để sàng lọc đại trà.

NAT thường được chỉ định khi:

Người bệnh có phơi nhiễm nguy cơ cao gần đây.

Xuất hiện các triệu chứng nghi ngờ nhiễm HIV cấp tính.

Kết quả các xét nghiệm khác chưa rõ ràng.

3.2. Xét nghiệm HIV thế hệ 4 (kháng nguyên/kháng thể)

Đây là loại xét nghiệm đang được sử dụng rộng rãi tại nhiều bệnh viện và cơ sở xét nghiệm hiện nay. Xét nghiệm tìm đồng thời kháng nguyên p24 của HIV, kháng thể chống HIV. Xét nghiệm thế hệ 4 thực hiện trên mẫu máu tĩnh mạch có thể phát hiện HIV sau khoảng 18–45 ngày. Đây hiện được xem là phương pháp sàng lọc HIV tiêu chuẩn tại nhiều quốc gia. Nhiều chuyên gia khuyến nghị người có nguy cơ nên xét nghiệm vào khoảng 4–6 tuần sau phơi nhiễm nếu sử dụng xét nghiệm thế hệ 4.

3.3. Xét nghiệm kháng thể HIV nhanh hoặc tự xét nghiệm tại nhà

Các bộ test nhanh HIV hoặc bộ tự xét nghiệm chủ yếu phát hiện kháng thể HIV. Theo CDC, thời gian phát hiện của nhóm xét nghiệm này thường là 23–90 ngày sau phơi nhiễm. Do cần chờ cơ thể tạo đủ kháng thể nên các xét nghiệm này có thời gian cửa sổ dài hơn. Nếu thực hiện quá sớm, nguy cơ âm tính giả sẽ cao hơn so với xét nghiệm thế hệ 4 hoặc NAT.

4. Kết quả âm tính sau vài ngày có đáng tin cậy không?

Nhiều người xét nghiệm HIV sau 3 ngày, 1 tuần hoặc 2 tuần kể từ lần quan hệ nguy cơ và nhận kết quả âm tính. Tuy nhiên, ở thời điểm này cơ thể có thể chưa tạo ra đủ dấu hiệu sinh học để xét nghiệm phát hiện. Theo CDC, một kết quả âm tính chỉ được coi là đáng tin cậy khi:

Xét nghiệm được thực hiện sau khi đã vượt qua giai đoạn cửa sổ của loại xét nghiệm đó.

Không có thêm lần phơi nhiễm mới trong thời gian chờ xét nghiệm.

Vì vậy, một kết quả âm tính quá sớm không nên được xem là bằng chứng khẳng định chắc chắn không nhiễm HIV.

5. Có cần xét nghiệm lại sau lần xét nghiệm đầu tiên?

Trong nhiều trường hợp, câu trả lời là có. Một lịch xét nghiệm thường được nhiều cơ sở y tế áp dụng gồm:

Xét nghiệm ban đầu ngay khi đến khám để xác định tình trạng HIV trước đó.

Xét nghiệm lại sau khoảng 4–6 tuần bằng xét nghiệm thế hệ 4.

Xét nghiệm khẳng định ở thời điểm 3 tháng nếu cần thiết hoặc theo tư vấn của bác sĩ.

Mục đích của việc xét nghiệm lại là bảo đảm không bỏ sót các trường hợp nhiễm HIV đang ở cuối giai đoạn cửa sổ.

6. Những triệu chứng xuất hiện sau quan hệ có giúp xác định HIV hay không?

Không. Một số người xuất hiện sốt, đau họng, nổi hạch, phát ban, mệt mỏi… sau vài ngày hoặc vài tuần kể từ lần quan hệ nguy cơ và cho rằng mình đã nhiễm HIV. Tuy nhiên, các triệu chứng này rất không đặc hiệu và có thể gặp trong nhiều bệnh lý khác như cúm, COVID-19, sốt virus hoặc các bệnh lây truyền qua đường tình dục khác.

Ngược lại, nhiều người nhiễm HIV giai đoạn đầu hoàn toàn không có triệu chứng. Do đó, xét nghiệm vẫn là cách duy nhất để xác định tình trạng nhiễm HIV.

7. Những tiến bộ mới giúp phát hiện HIV sớm hơn

Trong những năm gần đây, việc ứng dụng các xét nghiệm thế hệ mới đã giúp rút ngắn đáng kể thời gian phát hiện HIV. Các xét nghiệm kháng nguyên/kháng thể thế hệ 4 hiện có thể phát hiện nhiều trường hợp nhiễm HIV chỉ sau khoảng 18 ngày kể từ khi phơi nhiễm. Bên cạnh đó, xét nghiệm NAT phát hiện RNA HIV cho phép nhận diện virus sớm hơn nữa, từ khoảng 10 ngày sau khi phơi nhiễm.

Nhờ các tiến bộ này, người nhiễm HIV có thể được chẩn đoán và điều trị sớm hơn, góp phần cải thiện sức khỏe lâu dài và giảm nguy cơ lây truyền cho người khác.

Sau một lần quan hệ tình dục không an toàn, việc xét nghiệm HIV là cần thiết nhưng phải đúng thời điểm. Nếu phơi nhiễm trong vòng 72 giờ, cần đến cơ sở y tế ngay để được đánh giá sử dụng PEP. Đối với xét nghiệm HIV, thời điểm phù hợp phụ thuộc vào loại xét nghiệm, nhưng xét nghiệm kháng nguyên/kháng thể thế hệ 4 sau 4–6 tuần hiện là lựa chọn được sử dụng phổ biến để phát hiện sớm HIV. Trong trường hợp kết quả âm tính nhưng xét nghiệm được thực hiện quá sớm, người có nguy cơ nên xét nghiệm lại theo hướng dẫn của nhân viên y tế để bảo đảm độ chính xác.

 Việc xét nghiệm HIV là cần thiết nhưng phải đúng thời điểm.

Hiện nay, tại Việt Nam có nhiều hình thức xét nghiệm HIV, giúp người dân dễ dàng tiếp cận dịch vụ phù hợp với nhu cầu và điều kiện của mình.

Xét nghiệm HIV tại cơ sở y tế là hình thức phổ biến nhất: Người dân có thể đến các bệnh viện, trung tâm y tế, phòng khám đa khoa, phòng khám chuyên khoa hoặc các cơ sở tư vấn và xét nghiệm HIV được cấp phép. Tại đây, nhân viên y tế sẽ tư vấn trước và sau xét nghiệm, đồng thời hướng dẫn các bước tiếp theo tùy theo kết quả.

Xét nghiệm HIV nhanh: Hiện được triển khai rộng rãi tại nhiều cơ sở y tế và cộng đồng. Kết quả thường có sau khoảng 15–30 phút. Nếu kết quả xét nghiệm sàng lọc dương tính, người được xét nghiệm sẽ được hướng dẫn thực hiện các xét nghiệm khẳng định theo quy định của Bộ Y tế.

Bên cạnh đó, tự xét nghiệm HIV tại nhà ngày càng trở nên phổ biến. Người dân có thể mua các bộ tự xét nghiệm HIV đã được cấp phép lưu hành để tự thực hiện theo hướng dẫn. Tuy nhiên, nếu kết quả có phản ứng, cần đến cơ sở y tế để được xét nghiệm khẳng định và tư vấn hỗ trợ.

Đối với những trường hợp có nguy cơ phơi nhiễm gần đây hoặc cần phát hiện HIV sớm, bác sĩ có thể chỉ định các xét nghiệm chuyên sâu như xét nghiệm HIV thế hệ 4 hoặc xét nghiệm phát hiện vật liệu di truyền của virus (NAT).

Hiện nay, dịch vụ xét nghiệm HIV được cung cấp tại hầu hết các tỉnh, thành phố trên cả nước. Người dân có thể đến trung tâm kiểm soát bệnh tật (CDC) tỉnh/thành phố, trung tâm y tế khu vực, các bệnh viện công lập, bệnh viện tư nhân hoặc các phòng khám điều trị HIV/AIDS để được tư vấn và xét nghiệm. Nhiều địa phương còn triển khai các điểm xét nghiệm cộng đồng, giúp người dân tiếp cận dịch vụ thuận tiện, nhanh chóng và bảo đảm bí mật thông tin cá nhân.

Việc lựa chọn thời điểm xét nghiệm phù hợp và thực hiện tại các cơ sở y tế uy tín sẽ giúp bảo đảm kết quả chính xác, đồng thời tạo cơ hội tiếp cận điều trị sớm nếu phát hiện nhiễm HIV.

P.Hường (theo báo SK&ĐS)